میدان پانزده خرداد- داخل محوطه كاخ گلستان

تأسيس موزه مردم‏شناسي به سال‏هاي آغازين دوران پهلوي مربوط مي‏شود و فرمان تأسيس اين موزه در سال 1314 شمسي توسط رضاشاه پهلوي صادر شد. پس از صدور اين فرمان، کارشناساني با هدف جمع‏آوري اشياء و لوازم زندگي مردم شهرها، روستاها و اقوام مختلف به اقصي نقاط کشور اعزام شدند. در مهرماه سال 1316 شمسي، پس از تلاش زياد اين موزه در ساختماني واقع در خيابان بوعلي که هم‌اکنون محل انجمن آثار و مفاخر ملي ايران است، گشايش يافت. 30 سال پس از بازگشايي موزه مردم‏شناسي، در سال 1347 شمسي اين موزه بنا به دلايلي به عمارت فعلي کاخ ابيض در کاخ گلستان منتقل شد.
کاخ ابيض در اواخر سلطنت ناصرالدين‏شاه در گوشه جنوب غربي محوطه کاخ گلستان ساخته شده و به علت سفيدي رنگ نماي ساختمان که به شيوه بناهاي قرن هجدهم اروپا گچبري و نماسازي شده بود و پله‏ها و ازاره‏هاي آن که از مرمر سفيد رگه‏دار بود، کاخ ابيض ناميده شد. اين کاخ به دليل نگه‌د‌اري از هداياي ارزشمند سلطان عبدالحميد آخرين پادشاه عثماني، در محل کلاه‏فرنگي يا برج آغا محمدخاني ساخته شد. پس از مدت کوتاهي که اين کاخ محل نگهداري هداياي سلطان عبدالحميد بود، به محل کار صدراعظم‏ها اختصاص يافت و نخست‏وزيران دولت‏هاي بعدي نيز مقر خويش را در همين کاخ قرار دادند و جلسات هيأت دولت در تالار بزرگ آن که به سبب هداياي سلطان عثماني به تالار عبدالحميد شهرت يافته بود، تشکيل مي‏شد. در سال 1333 دفتر نخست‏وزيري به ساختماني در خيابان پاستور منتقل شد و کاخ ابيض در اختيار هنرهاي زيباي کشور قرار گرفت و محل تشکيل نمايشگاه‏هاي موقت و مرکز فعاليت‏هاي اداره کل موزه‏ها و فرهنگ عامه آن زمان شد.
از جمله نمايشگاه‏هايي که سال 1336 در اين موزه برگزار شد، نخستين نمايشگاه پوشاک زنان ايران بود.
پس از تشکيل وزارت فرهنگ و هنر و انتقال اداره مذکور به محل جديد خود، در سال 1344 به مناسبت برگزاري جشن تاجگذاري محمدرضا پهلوي، تعميرات و الحاقاتي در اين موزه انجام گرفت و بناي دو طبقه‏اي در بخش غربي به آن الحاق شد و از آبان 1347 موزه مردم‏شناسي به اين مکان منتقل شد.
موزه مردم‏شناسي يکي از قديمي‏ترين و غني‏ترين موزه‏هاي مردم‏شناسي در سطح کشور بوده و به عنوان موزه مادر مردم‏شناسي شناخته شده، است. اين موزه در دو طبقه و از بخش‏هاي متنوعي تشکيل شده که طبقه همکف شامل بخش اداري و تالارهاي نمايش است. طبقه اول نيز دربرگيرنده تالارها و آثار جذاب و متنوعي است و در اين طبقه پوشاک مناطق مختلف ايران و پوشش مردان و زنان قاجار و موارد ديگر در معرض تماشاي بازديدکنندگان قرارگرفته است.
گيوه کش، سفال، سنگ، چوب، فلز، نمد، قلمکار، عروس، عقدنامه و وسايل نوشت‏افزار و موسيقي بخشي از موارد معرفي شده در اين موزه‏اند.
گيوه کش: بافت گيوه از ديرباز در ايران رواج داشته و به عنوان پاپوش سنتي از نخ و يا ابريشم بسيار متداول بوده و بيشتر به عنوان کفش تابستاني مورد استفاده قرار مي‏گرفته است.
سفال: در ميان هنرهاي دستي ايران سفال‏سازي از ارزش ويژه‏اي برخوردار است زيرا سفال از اولين دست‏ساخته‏هاي انسان است و اشکال و تزئينات روي ظروف سفالي خيلي قديمي‏تر از تصاوير کتاب‏هاي خطي بوده و براي بررسي عقايد آداب و رسوم اجتماعي شناخت لوازم، اثاثيه، البسه و منسوجات و بطور کلي زندگي جوامع مدرک و سند معتبري است.
سنگ: سرزمين ايران منابع سرشاري از انواع سنگ‏ها همچون مرمر، گندمي، سياه، يش، يزدي، سماق، آهکي و سنگ ميکا دارد. اگرچه در آثار هنري ايران نمونه‏هاي سنگ‏تراشي در ظاهر اندک است اما همين تعداد نشان از اهميت و ظرافت هنري اين حرفه دارد. ظروف سنگي همواره براي پخت و پز و ديگر مقاصد خانه‏داري بکار مي‏رفته اما گاهي اشياي تزئيني نيز از دل سنگ بيرون مي آورند. از مراکز سنگتراشي کنوني در ايران مي‏توان به مشهد و قم اشاره کرد.
چوب: کار روي چوب از جمله هنرهاي رايج در ايران است و منبت، معرق و خاتم از آثاري هستند که با ظرافت و دقت فراوان از قطعات چوبي ساخته مي‏شوند و زيبايي آنها معرف ذوق و هنر خالقان آنها است.
فلز: تاريخ فلزکاري به کشف ذوب فلز در حدود 5هزار سال پيش مربوط مي‏شود و اشياء اين ويترين در موزه مردم‏شناسي اعم از ساطور، طلسم، رمل، مهر، جلدسازي، اسطرلاب و قفل‏ها از اعتقادات و باورهاي ديرين و علم و دانش ايرانيان حکايت مي‏کند. به عنوان مثال قفل که حافظ و نگهبان است به شکل سگ ساخته شده تا گوياي ذوق و ذهن صنعتگر باشد.
نمد: نمد مصنوعي از پشم و کرک بوده که گرم ومستحکم و در برابر رطوبت نفوذ ناپذير است. علاوه بر استفاده از نمد بعنوان زيرانداز از آن براي تهيه کلاه‏هاي گوناگون که قشقايي‏ها و بختياري‏ها بر سر مي‏گذارند و يا شولا (بالا پوش) استفاده مي‏کنند.
از مراکز نمدمالي منطقه ترکمن‏نشين اصطهبانات، گيلان، مازندران، شيراز، قوچان و دزفول را مي‏توان نام برد .
قلمکار: قلمکار يا چيت‏سازي از جمله هنرهاي بسيار قديمي و يکي از روش‏هاي چاپ سنتي ايران برروي پارچه است. در اين روش نقش مورد نظر بوسيله مهر چوبي برروي پارچه منتقل مي‏شود کليشه يا مهري که نقش را روي پارچه مي‏اندازد، «قالب» گويند که جنس اين قالب‏ها به طور معمول از چوب درخت گلابي است. رايج‏ و معروفترين مرکز فعاليت اين هنر شهر اصفهان است.
عروس: ازدواج در هر دوره‏اي داراي آداب و رسومي بوده که اهميت و قداست آن را آشکار مي‏ساخته است. نمونه حاضر در موزه مردم‏شناسي سفره عقد و لباس عروس تهراني را در دوره قاجار نشان مي‏دهد که امروزه نيز تقريبا به همين صورت مرسوم است.
عقدنامه و وسايل نوشت‏افزار: مطالعه و بررسي اسناد و قباله‏ها از لحاظ شناخت روابط اجتماعي، قدر و اعتبار مشاغل مختلف، آداب معمول هر دوره ، اعتقادات مردم و بسياري مسايل فرهنگي و اجتماعي حائز اهميت است.
خوشنويسي يکي از هنرهاي مورد اهتمام و احترام در دوره اسلامي است. نوشتن آيات الهي ثبت آراء و افکار علمي، توجه هنرمندان بسياري را به خود جلب کرده و خطاطي در سير تکامل خود از تنوع و جذابيت فراواني برخوردار شده و ابزارش به عنوان ابزاري ارزشمند به شکل هنرمندانه‏اي تزئين شده‏اند.
موسيقي: انسان در ميان اصوات به دنيا آمد و مباني موسيقي را از طبيعت آموخت و خود نيز به اصوات جديدي پي‏برد و دانست هر حرکتي کم و بيش صدايي ايجاد مي‏کند. بتدريج انسان متوجه شد که صداهاي منظم در تنظيم کار و تهيج فعاليت او تاثير دارند از اينرو براي حرکت دادن سنگ‏هاي بزرگ با آوازهاي موزون بر قدرت کار خود مي‏افزود پس قدرت موسيقي را دريافت و توانست با آن احساسات دروني خويش را به منصه ظهور برساند.
استفاده از موسيقي در مراسم شادي و عزاداري گوياي ارتباط مستقيم موسيقي با روان انسان است. قيچک، کمانچه، کرنا، سرنا ، و نقاره جفتي، زينت‏ بخش قسمتي از موزه مردم‏شناسي هستند.